Historia Diecezji Radomskiej

„Jan Paweł II 25 marca 1992 r. mocą bulli „Totus Tuus Poloniae populus” dokonał reorganizacji struktur Kościoła w Polsce. Ta decyzja papieska – podjęta, jak pisano w komunikacie Nuncjatury Apostolskiej w Polsce: „w trosce pasterskiej o dobro Kościoła, który jest w Polsce” – powoływała do życia trzynaście nowych diecezji, nadawała nową strukturę dotychczas istniejącym pięciu prowincjom kościelnym w Polsce i ustanawiała dalsze osiem metropolii.” (fragemnt artykułu ks. dra Alberta Warso, Diecezja Radomska 1992-2007, w: Rocznik Diecezji Radomskiej 2007, pr.zb., Wyd. Diec. Radomskiej „AVE”, Radom 2007, s. 28-33)

Wstęp

Diecezja radomska wyrasta z tradycji diecezji sandomierskiej i sandomiersko-radomskiej. Piętnaście lat istnienia diecezji ze stolicą w Radomiu wydaje się czasem krótkim w porównaniu na przykład z macierzystą diecezją świętującą niebawem 190-tą rocznicę istnienia, czy z najstarszymi diecezjami w Polsce. Miniony jednak czas w dziejach młodej diecezji radomskiej jest okresem bardzo intensywnego tworzenia struktur i podejmowania pracy w tychże ramach. Jednocześnie wielość wydarzeń i ich doniosłość w naturalny sposób dopomina się o swoistego rodzaju zapisanie w pamięci i podsumowanie. Potrzeba także szerszego spojrzenia w przeszłość, by lepiej rozumieć teraźniejszość i służyć przyszłości. Przy opracowywaniu niniejszego artykułu korzystano przede wszystkim z „Kroniki Diecezji Radomskiej” ukazującej się od 1992 r. Na szczególną uwagę zasługują historyczne opracowania śp. ks. prof. Henryka Karbownika i ks. dr. Waldemara Gałązki traktujące o przeszłości ziem należących dziś do diecezji radomskiej. Warto też podkreślić wartość publikacji stanowiących Bibliotekę Katedry Radomskiej, a wydawanych staraniem ks. prał. Edwarda Poniewierskiego.

1. Organizacja kościelna na ziemiach dzisiejszej diecezji radomskiej do 1992 r.

Teren dzisiejszej diecezji radomskiej obejmuje obszar nazywany w okresie przedrozbiorowym ziemią radomską. Ściśle biorąc tym terminem określano terytorium dawnego powiatu radomskiego. Jego granicę zachodnią wyznaczała rzeka Drzewiczka, południową – rzeka Kamienna, z wyłączeniem Ostrowca Świętokrzyskiego. Granica wschodnia pokrywała się z biegiem Wisły od ujścia Kamiennej do ujścia Radomki. Ta ostatnia rzeka wyznaczała północną granicę. Dalej granica ówczesnego powiatu od Jedlińska zakręcała ku północy, a następnie wraz z Pilicą ciągnęła się do ujścia Drzewiczki. Oprócz więc dawnego powiatu radomskiego w skład dzisiejszej diecezji radomskiej wchodzi dawny powiat opoczyński i część chęcińskiego. Podkreślić warto też, że choć ziemia radomska należała do województwa sandomierskiego, to widoczne były zawsze próby jej wyodrębnienia się.

Z kolei, patrząc od strony administracji kościelnej, teren dzisiejszej diecezji radomskiej był podzielony między archidiecezję gnieźnieńską, jak też diecezje poznańską i krakowską. Spośród parafii wchodzących dziś w skład diecezji radomskiej do archidiecezji gnieźnieńskiej należały parafie z archidiakonatu kurzelowskiego i po jednej parafii z archidiakonatu łęczyckiego i archidiakonatu łowickiego. Do diecezji poznańskiej należały parafie: Grabów, Magnuszew, Mniszew, Rozniszew, a do diecezji krakowskiej pozostała większość obecnej diecezji radomskiej.

Trzeci rozbiór Polski z 1795 r. spowodował, że terytorium omawianej diecezji – a więc także ziemie należące do Gniezna i Poznania – znalazło się pod berłem austriackim. W konsekwencji więc tereny tych diecezji zostały odcięte od swych stolic. Co prawda biskupi tych diecezji przekazali władzę jurysdykcyjną nad zagarniętymi terenami biskupowi krakowskiemu. Jednak i to nie rozwiązywało problemu. Po zabiegach Austrii Pius VI wydał 13 czerwca 1805 r. bullę „Indefessum personarum”, mocą której utworzył diecezję kielecką. Niemniej w praktyce dopiero 30 grudnia 1807 r. pierwszy kielecki biskup Wojciech z Bożej Woli Górski podjął jurysdykcję w swej diecezji. W granicach diecezji kieleckiej znalazło się całe terytorium dzisiejszej diecezji radomskiej. Jednak już w 1818 r., 30 czerwca, Pius VII bullą „Ex imposita Nobis” powołał do istnienia diecezję sandomierską. Została ona włączona do ustanowionej w tym samym roku, 12 marca, bullą „Militantis Ecclesiae”, archidiecezji warszawskiej. Stolicą diecezji został położony dosłownie na jej granicy Sandomierz, a w jej granicach znalazł się Radom.