Historia Diecezji Radomskiej

Po przedstawieniu kościelnej przynależności administracyjnej ziem dzisiejszej diecezji radomskiej wspomnieć należy także o kształtowaniu się sieci parafialnej do roku 1992 na tym terenie.

Wkrótce bowiem po rozpoczęciu chrystianizacji Polski zaczęto organizować ośrodki duszpasterskie. Przykładem takiego jest gród radomski umiejscowiony na wzgórzu nazywanym Piotrówką. Przy grodzie znajdował się drewniany kościół pw. św. Piotra. Mieszkał przy nim także duchowny, który podejmował działalność misyjną. Wtedy też – w wyniku tak przyjętej formy pracy duszpasterskiej– powstawały pierwsze kaplice. Można domniemywać, iż znajdowały się one w Bedlnie, Białaczowie, Końskich, Łęgonicach Małych, Radoszycach, Skrzyńsku, Świerżach i w innych jeszcze miejscach. Z kolei pierwsze parafie powstawały na przełomie XI i XII w. Tworzono je przy istniejących dotąd kaplicach. Niestety, brak źródeł nie pozwala na dokładne śledzenie procesu powstawania parafii. Niemniej przykładem powstawania parafii w tamtym okresie będzie Radom czy Białaczów. Odnośnie do innych parafii, z późniejszego okresu będą pochodzić wzmianki o parafiach już istniejących. Z pochodzącego z 1326 r. rejestru podatkowego wiadomo, że istniały już wtedy następujące parafie należące do dzisiejszej diecezji radomskiej: Radom, Ciepielów, Chlewiska, Chotcza, Jarosin, Jarosławice, Kowala, Krępa, Kunów, Mirzec, Oleksów, Pawłów, Sieciechów, Skaryszew, Solec, Tczów, Wierzbica i Wysoka. Na podstawie „Liber beneficiorum” Jana Długosza z drugiej połowy XV w. należy do wyżej przedstawionej liczby dodać jeszcze parafie Radom – parafia św. Jana, Borkowice, Brzeźnica, Cerekiew, Głowaczów, Goryń, Iłża, Jastrząb, Jedlnia, Krynki, Krzyżanowice, Mniszek, Odechów, Ryczywół, Sucha, Syrokomla, Szydłowiec, Wąchock, Wolanów, Zakrzów i Zwoleń. Z kolei rejestr parafii, sporządzony przez Jana Łaskiego w latach 1511-1521, wyliczał istniejące wówczas parafie w ziemi radomskiej: Bedlno, Białaczów, Bieliny, Białobrzegi [Opoczyńskie], Błogie, Błotnica, Brudzewice, Bukówno, Czermno, Dąbrowa, Domaniewice, Drzewica, Fałków, Gielniów, Goryń, Gowarczów, Jankowice, Jasionna, Jedlińsk, Kaszów, Klwów, Końskie, Kraśnica, Kunice, Libiszów, Lipa, Lisów, Łęgonice, Mnin, Nieznamierowice, Odrowąż, Odrzywół, Opoczno, Petrykozy, Pilczyca, Potworów, Przedbórz, Przytyk, Radoszyce, Radzanów, Skórkowice, Skrzynno, Skrzyńsko, Sławno, Smogorzów, Stanowiska, Stromiec, Wieniawa, Wójcin, Wrzeszczów, Wrzos, Wyśmierzyce, Żarnów i Żeleźnica. W wieku XVII powstały parafie: Białobrzegi Radomskie, Kazanów Iłżecki, Miedzierza, Skarżysko Kościelne, Skotniki Koneckie, Stanowiska, Studzianna i Wierzbnik. W wieku następnym przybyły zaledwie cztery parafie: Grabowiec, Pawłowice, Przysucha i Smardzewice. Ks. prof. Henryk Karbownik wyliczał, że w czasach przedrozbiorowych liczba parafii na terytorium późniejszej diecezji radomskiej wynosiła 108. Z kolei po ustanowieniu w 1818 r. diecezji sandomierskiej na190 parafii, jakie weszły w jej skład aż 111 znajdowało się na obszarze dzisiejszej diecezji radomskiej. Czas i kontekst powstania diecezji sandomierskiej wiązał się z okresem zaborów. Zrozumiałe trudności w funkcjonowaniu Kościoła w tym okresie widoczne są też w rozwoju sieci parafialnej. Do odzyskania niepodległości rzadko powstawały parafie. Przykładami parafii z tamtego okresu są Bliżyn, Czarna, Krasna, Niekłań czy Suchedniów. Wtedy też rozpoczęto budowę dzisiejszej katedry radomskiej. W dwudziestoleciu międzywojennym, w związku ze zmianą sytuacji politycznej, powstało na omawianym obszarze 30 parafii, a wśród nich: Alojzów, Czerwona, Dobieszyn, Kowalków, Rusinów, Skarżysko – pw. św. Józefa, Starachowice – pw. Wszystkich Świętych, czy Zajączków. Lata po II wojnie światowej wyznaczone przez komunistyczny reżim i takąż politykę wobec Kościoła katolickiego wiązały się z licznymi utrudnieniami przy erygowaniu nowych parafii. Stąd więc sam proces ustanowienia parafii, jak i budowy kościołów wiązał się z wieloma problemami i ofiarami. W latach 1945-1981 utworzono zaledwie 20 parafii. Przykładowo tylko można wymienić: Bierwce, Brzustów, Cecylówka, Jasieniec Iłżecki, Kierz, Mirów, Orońsko, Radom – pw. św. Józefa, Rajec, Słupica, Stąporków, czy Wygoda.

Czasy rządów diecezją przez bp. Edwarda Materskiego, począwszy od 1981 r., ks. W. Gałązka nazywa „okresem najbardziej chyba intensywnego w historii tej ziemi rozwoju sieci parafialnej”. W okresie, który można nazwać „etapem sandomiersko-radomskim” (1981-1992) bp E. Materski utworzył łącznie 109 parafii. Szczególnie należy podkreślić tu troskę biskupa sandomiersko-radomskiego o miasto Radom. Do chwili przejścia na emeryturę ustanowił on w samym tylko Radomiu 25 nowych parafii, z czego w ramach diecezji sandomiersko-radomskiej aż 20. Dość wspomnieć, że do 1921 r. w mieście tym istniała tylko jedna parafia – pw. św. Jana Chrzciciela. Tak więc w wiek XX Radom wkraczał z jedną tylko parafią, a w kolejne stulecie już z trzydziestoma czterema parafiami.

2. Powstanie diecezji radomskiej i jej organizacja terytorialna

Bp Edward Materski wspominał, że podczas swych dość częstych pobytów w Watykanie i rozmów z Janem Pawłem II powracał temat Radomia. Diecezja sandomiersko-radomska była rozległa, a jej stolica – prastare miasto Sandomierz – usytuowana dosłownie na granicy. Przykładowo Sandomierz od innego miasta w diecezji, Tomaszowa Mazowieckiego, dzieli odległość aż 217 km. Papież, jak przytacza bp Materski: „zdecydowanie stwierdzał: «Radom jest konieczny!»”. Stąd też – dostrzegając starania, by Radom stał się drugim centrum diecezji – można było spodziewać się, że wcześniej czy później powstanie diecezja radomska.

Jan Paweł II 25 marca 1992 r. mocą bulli „Totus Tuus Poloniae populus” dokonał reorganizacji struktur Kościoła w Polsce. Ta decyzja papieska – podjęta, jak pisano w komunikacie Nuncjatury Apostolskiej w Polsce: „w trosce pasterskiej o dobro Kościoła, który jest w Polsce” – powoływała do życia trzynaście nowych diecezji, nadawała nową strukturę dotychczas istniejącym pięciu prowincjom kościelnym w Polsce i ustanawiała dalsze osiem metropolii. Wśród nowych diecezji powstała też diecezja radomska, ze stolicą w Radomiu. Katedrą nowej diecezji został kościół pw. Opieki NMP w Radomiu. Symptomatycznie w tym kontekście brzmią słowa radomskiego dziekana ks. Józefa Urbańskiego napisane bez mała sto lat wcześniej do komitetu budowy kościoła Mariackiego w Radomiu: „…a może kiedyś ten kościół będzie katedrą biskupią?”.